ALKOL KULLANIMININ PSİKOLOJİK NEDENLERİ
- Mehmet Ali
- 28 Ağu 2024
- 3 dakikada okunur
Güncelleme tarihi: 13 Eyl 2024
Alkol, bağımlılık yapıcı ve uzun süreli kullanımları çok fazla olumsuz sonuca yol açan bir maddedir. Alkol kullanımının genetik, biyolojik, kültürel, psikolojik ve daha birçok nedeni vardır. Bu yazı alkol kullanımını etkileyen psikolojik nedenlere odaklanacaktır.
Olumlu Pekiştireçler ve Beklentiler
Pekiştireç bir davranışın sıklığını artıran uyarıcıdır. Olumlu pekiştireç ise genelde ödül olarak bilinen organizmanın hoşuna giderek davranış sıklığını arttıran uyarıcıdır. Alkol içtiğimizde nucleus accubens ve ventral tegmental alan gibi beynimizin zevk merkezlerinde mutluluk hormonu olarak bilinen dopamin ve endorfin salgılanır. Dopamin'in salınımı direkt olarak pozitif pekiştireç görevi görür. Ayrıca alkol alımının ardından yaşanacak hoş deneyimler, rahatlama, keyifli zaman geçirme birer pekiştireç görevi görür. Kişi bu olumlu etkileri beklentiye dönüştürür ve ''alkol almazsam eğlenemem'' gibi inançlarla pekişip alkol alma davranışını sıklaştırır. Alkol alımı sırasında ortam (bar, sokak vs.) ve çevre (arkadaşlar, sevgili vs.) daha sonraları belleği aktive ederek uyarıcı işlev görür ve aşerme isteğinde artışa sebebiyet verebilir.
Olumsuz Pekiştireçler ve Beklentiler
Olumsuz pekiştireçler organizma için hoşa gitmeyen bir durumu ortadan kaldırarak davranışın sıklığını arttıran uyarıcılardır. Araştırmalar, alkol bağımlılığında olumsuz pekiştirmenin olumlu pekiştirmeden daha fazla etkili olduğunu söylüyor. Alkol günlük hayatta yaşadığımız stres, kaygı, gerginlik gibi duyguları azaltır. Bu azalma kabaca GABA hormonunun daha fazla salgılanması ve glutamat hormonunun daha az salgılanmasıyla ilişkilendirilebilir. Kişi stresli anlarında alkol kullanarak beklenti yaratır ''alkol alırsam sorunları unuturum'' gibi inançlarla durum pekişebilir. Ayrıca belli bir zaman sonra bağımlı olan kişi tolerans geliştirip yoksunluk belirtileri gösterecektir. Alkol, yoksunluk belirtilerini anlık olarak azaltıp bağımlılıkta kısır döngüye girmeye sebep olur. Psikiyatrik hastalığa sahip olan hastalar da alkol kullanımının daha fazla görülmesi de bu bağlamda açıklayıcı olabilir. Hastalığın semptomlarını dindirmek isteyen hasta alkol içerek kullanımı pekiştirir. [1][2][3][4]
Sosyal Öğrenme
İnsanlar gözlem ve taklit yoluyla çok fazla davranış öğrenebiliyor. Özellikle çevremizde alkol kullanan insanlar varsa ve bu insanların alkol kullandıkları için ödüllendirildiklerini gözlersek alkol içme ihtimalimiz artar. Aile, akranlar, film ve medya gözlem yoluyla öğrenmeye çok açıktır. Örneğin bir film karakterinin alkol içtikten sonra yaşadığı heyecan verici durumlar kişide ''ben de içersem bu tip deneyimler yaşarım'' gibi beklentiler oluşturabilir. Kültürel özellikler alkolü destekler nitelikteyse alkol tüketimi daha fazla görülür.[5]
Başa Çıkma Stratejileri
Başa çıkma becerileri, insanların stres faktörlerine veya sorunlara yanıt olarak kullandıkları belirli bilişsel aktiviteler veya davranışlardır. Kişi stres veren bir durumla karşılaştığında ya adaptif (ör:durumu düzeltmek için harekete geçmek) olarak bu sorunla başa çıkar ya da maladaptif (durumu inkar, geçiştirme, bastırma ve benzeri)olarak başa çıkar. Araştırmalar adaptif başa çıkma stratejisi olan insanların stresli durum karşısında maladaptif stratejisi olanlara kıyasla daha az alkol tükettiğini, tedavi sonrası nüksü önlediğini göstermiştir.[6][7]
Alkol Tüketimine Evrimsel Perspektif
İnsanın evrimsel geçmişinde meyve tüketimi önemli bir yer tutar. Olmamış meyveleri seçmektense kalori içeriği daha fazla olan olgun meyveleri seçmek avantajlıdır. Olgun meyveler yüksek miktarda şeker ve etanol içerir. Etanolün yaydığı koku meyvenin olgunluğuna dair işaretler verir. Yani insan beyinleri etanolün kokusuna ve tadına karşı bir duyarlılık geliştirmiş olabilir. Bu hipoteze göre alkol içme eğilimi, olgun meyveye olan adaptif düşkünlüğün bir yan ürünüdür.[8][9][10]
Şüphesiz alkol kullanımına ve bağımlılığına yol açan öz yeterlilik, sosyal baskı, akran baskısı, kültürel özellikler, genetik, kişilik özellikleri gibi burada bahsedilmeyen birçok neden vardır. Bu nedenler bağımlılığın gelişiminde karşılıklı ve karmaşık bir rol oynar. Alkol kullanımına yol açan genel psikolojik faktörler bu yazıda anlatılmaya çalışılmıştır.
REFERANSLAR
[8]Burcu TEKEŞ, et al. (2023). Evrimsel Psikoloji. Yayınevi: Nobel Akademik Yayıncılık. sayfa sayıları:[74-75]
Comments